Zorunlu Arabuluculuk Nedir? Hangi Davalarda Arabulucuya Gitmek Gerekir?

Zorunlu Arabuluculuk Nedir? Hangi Davalarda Arabulucuya Gitmek Gerekir?

Dava şartı arabuluculuk nedir, hangi davalarda zorunludur? İş, ticari, tüketici, kira, kat mülkiyeti, komşuluk ve ortaklığın giderilmesi; istisnalarıyla.

Zorunlu arabuluculuk (dava şartı arabuluculuk), kanunun saydığı bazı uyuşmazlıklarda mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurmuş olmanın dava açabilmenin ön koşulu olmasıdır. Bugün iş, ticari (para alacağına ilişkin), tüketici, kira, kat mülkiyeti, komşu hakkı ve ortaklığın giderilmesi uyuşmazlıklarında bu şart aranmaktadır. Arabulucuya başvurmadan açılan dava, esasına bakılmadan usulden reddedilir. Bu yazıda hangi davalarda arabulucuya gitmek gerektiğini, istisnaları ve sürecin temel kurallarını anlatıyoruz.

Zorunlu (dava şartı) arabuluculuk ne demek?

Arabuluculuk, kendi başına gönüllü bir yöntemdir: taraflar arabulucuya gitmekte, süreci sürdürmekte veya bırakmakta serbesttir (HUAK m.3). Kanun koyucu ise bazı uyuşmazlık türlerinde, mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurulmuş olmasını şart koşmuştur.

“Dava şartı” (mahkemenin davayı inceleyebilmesi için bulunması gereken ön koşul) ifadesi buradan gelir. Zorunlu olan başvurmaktır; anlaşmak değil. Taraflar anlaşamazsa arabulucu bir “son tutanak” düzenler ve davacı bu tutanağı dava dilekçesine ekleyerek dava açar (HUAK m.18/A-2).

Dava şartı olmayan uyuşmazlıklarda da taraflar isterse arabulucuya gidebilir. Buna ihtiyari (isteğe bağlı) arabuluculuk denir; aşağıda iki yol arasındaki farkları ayrıca açıkladık.

Hangi davalarda arabulucuya gitmek zorunlu?

Zorunlu arabuluculuk tek bir kanunda değil, birkaç kanuna dağılmış hükümlerle düzenlenmiştir. Güncel tablo şöyledir:

Uyuşmazlık türü Dayanak Arabulucunun sonuçlandırma süresi
İşçi veya işveren alacağı ve tazminatı, işe iade; bunlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları 7036 s. Kanun m.3 3 hafta (+1 hafta)
Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları TTK m.5/A 6 hafta (+2 hafta)
Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar (istisnalar hariç) 6502 s. Kanun m.73/A 3 hafta (+1 hafta)
Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar (ilamsız icra yoluyla tahliye hariç) HUAK m.18/B-1/a 3 hafta (+1 hafta)
Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi HUAK m.18/B-1/b 3 hafta (+1 hafta)
634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunundan kaynaklanan uyuşmazlıklar HUAK m.18/B-1/c 3 hafta (+1 hafta)
Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar HUAK m.18/B-1/ç 3 hafta (+1 hafta)

Parantez içindeki ek süre, arabulucunun zorunlu hâllerde yapabileceği en fazla uzatmayı gösterir (HUAK m.18/A-9; 7036 m.3/10; TTK m.5/A-2).

Her uyuşmazlık türünün kendine özgü ayrıntıları var. Bunları ayrı yazılarda ele aldık: işçi-işveren arabuluculuğu, kira uyuşmazlıklarında arabuluculuk, ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk ve tüketici uyuşmazlıklarında arabuluculuk ile hakem heyeti farkı.

Hangi uyuşmazlıklar zorunlu arabuluculuğun dışında kalır?

Kanunlar, kapsamı belirlerken bazı uyuşmazlıkları açıkça dışarıda bırakmıştır. Başlıcaları:

  • İş kazası ve meslek hastalığı: Bunlardan kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3).
  • Tüketici hakem heyetinin görevindeki uyuşmazlıklar: Kanundaki parasal sınırın altında kalan tüketici uyuşmazlıklarında tüketici hakem heyetine başvurulur; burada arabuluculuk şartı yoktur. Hakem heyeti kararlarına itirazlar, Bakanlık ve tüketici örgütlerinin açtığı bazı davalar, seri ayıplı mallara ilişkin davalar ve tüketici işlemi niteliğindeki, taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar da kapsam dışıdır (6502 m.73/A-1).
  • İlamsız icra yoluyla tahliye: Kiralanan taşınmazın İcra ve İflas Kanununa göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler kira arabuluculuğunun dışındadır (HUAK m.18/B-1/a).
  • Konusu para olmayan ticari davalar: TTK m.5/A yalnızca konusu bir miktar para olan davaları kapsar.
  • Tahkim veya başka zorunlu yol öngörülen hâller: Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif çözüm yoluna başvurma zorunluluğu varsa ya da taraflar arasında tahkim sözleşmesi bulunuyorsa dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz (HUAK m.18/A-18).
  • Arabuluculuğa elverişli olmayan konular: Tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği konular ve aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (HUAK m.1/2).

Ayrıca kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarındaki zorunluluk 1 Eylül 2023’te yürürlüğe girmiştir; o tarihte mahkemelerde görülmekte olan davalara uygulanmaz (HUAK Geçici m.3).

Dikkat

Sigorta uyuşmazlıklarında durum karışıktır. Trafik sigortasından kaynaklanan tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk konusunda farklı uygulamalar bulunduğundan, dava açmadan önce somut dosya bakımından değerlendirme yapılmalıdır. Trafik sigortasındaki ayrı başvuru şartı için sigortaya başvuru şartı yazısına bakabilirsiniz.

Arabulucuya gitmeden dava açarsam ne olur?

Kanun bu konuda iki ayrı durum öngörür (HUAK m.18/A-2; 7036 m.3/2):

  1. Hiç başvurulmamışsa: Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa mahkeme, başka bir işlem yapmadan davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder.
  2. Başvurulmuş ama son tutanak eklenmemişse: Mahkeme davacıya, son tutanağı bir haftalık kesin süre içinde sunmasını, aksi hâlde davanın usulden reddedileceğini bildiren bir davetiye gönderir. Süre içinde sunulmazsa dava, karşı tarafa tebliğ edilmeden usulden reddedilir.

Usulden ret, hakkınızın esastan kaybedildiği anlamına gelmez; ancak zaman ve masraf kaybına yol açar. Özellikle süreye bağlı taleplerde (örneğin işe iade) bu durum ciddi sonuç doğurabilir.

Başvuru nereye yapılır, süreç nasıl işler?

Başvuru, kural olarak uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro bulunmayan yerlerde görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır (HUAK m.18/A-4). İş uyuşmazlıklarında ise karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki büroya başvurulur (7036 m.3/5).

  1. BaşvuruBaşvuran taraf kendi iletişim bilgilerini ve elindeyse karşı tarafınkini büroya verir. Büro resmî kayıtlardan da araştırma yapabilir (HUAK m.18/A-6).
  2. Arabulucunun görevlendirilmesiArabulucu, adalet komisyonuna bildirilen listeden büro tarafından belirlenir. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir (HUAK m.18/A-5).
  3. DavetArabulucu tarafları her türlü iletişim aracıyla bilgilendirip ilk toplantıya davet eder; avukatı olsa bile asıl tarafı da bilgilendirir (HUAK m.18/A-7).
  4. GörüşmelerTaraflar görüşmelere bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir (HUAK m.15/6).
  5. Son tutanakAnlaşma, anlaşamama, taraflara ulaşılamaması veya katılım olmaması hâllerinde arabulucu son tutanağı düzenler (HUAK m.18/A-10).

İlk toplantıya geçerli mazeret olmadan katılmamanın yargılama giderleri ve vekâlet ücreti bakımından sonuçları vardır; bunu arabuluculuk toplantısına gitmezsem ne olur yazısında anlattık. Anlaşma sağlanırsa belgenin hukuki gücü için anlaşma belgesi ilam yerine geçer mi yazısına bakabilirsiniz.

Arabulucu kimin tarafını tutar?

Hiç kimsenin. Arabulucu, uzmanlık eğitimi almış, tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişidir (HUAK m.2). Görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yürütmek, taraflar arasında eşitliği gözetmek zorundadır (HUAK m.9). Tarafsızlığından şüphe ettirecek önemli bir durum varsa bunu taraflara açıklamakla yükümlüdür.

Arabulucu, taraflardan birinin avukatı veya vekili değildir. Kanun, arabulucu olarak görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olarak görev üstlenmesini yasaklar (HUAK m.9/4). Arabulucu tarafları sürecin esasları ve sonuçları hakkında aydınlatır (HUAK m.11); ancak hukuki danışmanlık yaparak bir tarafın çıkarını savunmaz. Bu nedenle haklarınızı ve riskinizi değerlendirmek için ayrıca kendi avukatınızdan bilgi almanız yararlı olabilir.

Görüşmelerde söylenenler kural olarak gizlidir ve sonradan açılacak davada delil olarak kullanılamaz (HUAK m.4 ve m.5). Bu kural, tarafların açık konuşabilmesi için getirilmiştir.

Zorunlu arabuluculuk ile ihtiyari arabuluculuk arasında ne fark var?

İhtiyari arabuluculukta taraflar, dava açılmadan önce veya dava sürerken arabulucuya başvurmak konusunda kendi iradeleriyle anlaşır; mahkeme de tarafları bu konuda aydınlatıp teşvik edebilir (HUAK m.13/1). Taraflardan birinin arabuluculuk teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse, aksi kararlaştırılmadıkça teklif reddedilmiş sayılır (HUAK m.13/2). Arabulucuyu, başka bir usul kararlaştırılmadıkça taraflar seçer (HUAK m.14).

Dava sürerken taraflar birlikte arabulucuya gideceklerini bildirirse yargılama üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bu süre birlikte başvuruyla üç aya kadar uzatılabilir (HUAK m.15/5).

Zorunlu arabuluculukta ise başvuru, adliyedeki arabuluculuk bürosuna yapılır ve arabulucu kural olarak listeden büro tarafından belirlenir. Süreler kanunla sınırlandırılmıştır ve ilk toplantıya mazeretsiz katılmamanın masraf yaptırımı vardır (HUAK m.18/A). Zamanaşımına etkileri de farklı kurallara bağlanmıştır; bunu arabuluculuk ve zamanaşımı yazısında karşılaştırmalı olarak anlattık.

Her iki yolda da arabulucu tarafsızdır, görüşmeler gizlidir ve anlaşma sağlanırsa üzerinde anlaşılan konularda yeniden dava açılamaz (HUAK m.18/5).

Ne zaman avukata danışmak gerekir?

Uyuşmazlığınızın dava şartı arabuluculuk kapsamında olup olmadığı her zaman açık değildir. Örneğin bir sigorta uyuşmazlığının ticari mi tüketici mi sayılacağı, bir kira davasının ilamsız icra istisnasına girip girmediği veya talebin “konusu para olan” bir ticari dava olup olmadığı somut olaya göre değişir.

Yanlış yola gidilmesi usulden ret, süre kaybı ve masraf riski doğurur. Ayrıca arabuluculukta imzalanan anlaşma, üzerinde anlaşılan konularda yeniden dava açılmasını engeller (HUAK m.18/5). Bu nedenle başvurudan önce ve özellikle anlaşma belgesini imzalamadan önce talebinizin kapsamını ve değerini doğru belirlemek önemlidir. Somut dosyanızın değerlendirilmesi için bir avukattan destek alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Zorunlu arabuluculukta anlaşmak zorunda mıyım?

Hayır. Zorunlu olan arabulucuya başvurmaktır; anlaşıp anlaşmamak tamamen taraflara aittir. Anlaşma olmazsa son tutanakla dava yolu açılır.

Arabulucuya gitmeden dava açarsam ne olur?

Mahkeme davayı, dava şartı yokluğu nedeniyle usulden reddeder (HUAK m.18/A-2). Bu durumda önce arabulucuya başvurmanız gerekir.

Boşanma davasında arabuluculuk zorunlu mu?

Hayır, boşanma davası dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir. Ayrıntılar için boşanmada arabuluculuk yazısına bakabilirsiniz.

Zorunlu arabuluculuk süreci ne kadar sürer?

Genel kural, arabulucunun görevlendirilmesinden itibaren üç hafta (zorunlu hâllerde bir hafta uzatma) içinde sonuçlandırmaktır. Ticari davalarda bu süre altı hafta (en fazla iki hafta uzatma).

Arabuluculuğa başvurmak zamanaşımını etkiler mi?

Evet. Büroya başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Bkz. arabuluculuk ve zamanaşımı.

Dayanak mevzuat ve kaynaklar

Av. Arb. Burcu Benli YörükAvukat ve Arabulucu, BB Hukuk Bürosu
Mesleki profil

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Yazı, 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır; bu tarihten sonra mevzuat ve içtihat değişmiş olabilir.

Arabuluculuk

Görüşme ve bilgi talepleri

Dosyanızla ilgili görüşme talebinizi iletişim sayfasındaki form, telefon veya e-posta yoluyla iletebilirsiniz.

İletişime geçin