Ayrımcılık Tazminatı Nedir? İş Kanunu m.5 ve Eşit Davranma İlkesi

Ayrımcılık Tazminatı Nedir? İş Kanunu m.5 ve Eşit Davranma İlkesi

Ayrımcılık tazminatı hangi hâllerde istenir, üst sınırı nedir, nasıl ispat edilir? İş Kanunu m.5, TİHEK başvurusu, arabuluculuk ve işe alımda ayrımcılık.

Ayrımcılık tazminatı, işverenin İş Kanunu’nun 5. maddesindeki eşit davranma ilkesine aykırı davranması hâlinde işçinin isteyebileceği özel bir tazminattır. Kanuna göre işçi, “dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı haklarını da” talep edebilir (4857 m.5). Bu yazıda hangi farklılıkların yasak olduğunu, tazminatın sınırını, ayrımcılığın nasıl ispat edileceğini, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’na (TİHEK) başvuruyu ve dava öncesi arabuluculuğu anlatıyoruz.

Eşit davranma ilkesi nedir?

Eşit davranma ilkesi, işverenin aynı durumdaki işçiler arasında haklı bir neden olmadan farklılık yapmamasını ifade eder. Bu ilke herkese birebir aynı muameleyi zorunlu kılmaz. İşveren, kıdem, eğitim, performans veya görev tanımı gibi objektif nedenlerle işçilere farklı davranabilir; yasak olan, keyfî (makul bir gerekçeye dayanmayan) ve ayrımcı farklılaştırmadır.

İş Kanunu m.5, bu ilkeyi dört ayrı kuralla somutlaştırır:

Kural Kanundaki ifade (özet)
Genel ayrımcılık yasağı Dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamaz.
Çalışma biçimine göre ayrım yasağı Esaslı sebepler olmadıkça tam süreli işçi karşısında kısmî süreli işçiye, belirsiz süreli işçi karşısında belirli süreli işçiye farklı işlem yapılamaz.
Cinsiyet ve gebelik Biyolojik veya işin niteliğine ilişkin sebepler zorunlu kılmadıkça, sözleşmenin yapılmasında, şartlarının oluşturulmasında, uygulanmasında ve sona ermesinde cinsiyet veya gebelik nedeniyle doğrudan veya dolaylı farklı işlem yapılamaz.
Eşit işe eşit ücret Aynı veya eşit değerde bir iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz.

Kanundaki listenin sonunda yer alan “ve benzeri sebepler” ifadesi, sayılan sebeplerin sınırlı olmadığını gösterir. Kaynaklarda yaş, medeni hâl veya sağlık durumu gibi sebeplerin de bu kapsamda değerlendirilebileceği belirtilmektedir; ancak hangi sebebin “benzer” sayılacağı somut olaya göre değerlendirilir.

Hangi durumlarda ayrımcılık tazminatı istenebilir?

Kanun, iş ilişkisinde veya sözleşmenin sona ermesinde m.5’teki kurallara aykırı davranıldığında tazminat hakkı tanır. Uygulamada sık karşılaşılan örnekler şunlardır:

  • Gebelik nedeniyle terfi ettirilmemek, görev yerinin değiştirilmesi veya işten çıkarılmak,
  • Kadın ya da erkek olduğu için aynı işi yapan iş arkadaşından daha düşük ücret almak,
  • Siyasi görüşü, inancı veya mezhebi nedeniyle sosyal haklardan, primden ya da eğitim imkânlarından yararlandırılmamak,
  • Kısmî süreli veya belirli süreli çalıştığı için esaslı bir sebep olmadan bazı haklardan dışlanmak,
  • Engelli olduğu için görev, eğitim veya terfi imkânlarından dışlanmak.

Gebelik ve doğumla bağlantılı haklarınız için doğum izni kaç hafta? yazımıza da bakabilirsiniz.

Her eşitsizlik tazminat doğurur mu?

Bu konuda uygulamada farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Yargıtay kararlarını aktaran kaynakların önemli bir kısmına göre, ayrımcılık tazminatı ancak m.5’te sayılan veya bunlara benzer bir sebebe dayalı ayrım ya da çalışma biçimine (kısmî/belirli süreli) dayalı farklı işlem hâlinde istenebilir. Bu görüşe göre başka bir nedene dayanan keyfî eşitsizlikte işçi, ayrımcılık tazminatını değil, yoksun kaldığı hakları (ücret, zam, prim, ikramiye farkı gibi) talep edebilir. Öte yandan, aynı işi yapan işçilere gerekçesiz farklı ücret ödenmesini başlı başına ayrımcılık tazminatı nedeni sayan kararlar da aktarılmaktadır. Bu nedenle somut olayda farklılığın sebebinin ne olduğu belirleyicidir.

Ayrımcılık tazminatı kaç maaş? Kanundaki üst sınır

İş Kanunu m.5’e göre işçi, “dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminattan başka yoksun bırakıldığı haklarını da talep edebilir.” Bu bir hesap yöntemi değil, kanunun koyduğu üst sınırdır. Bu sınır içinde tazminatın miktarını, ayrımcılığın ağırlığı ve süresi gibi somut olayın özelliklerini dikkate alarak mahkeme belirler.

Kanundaki “yoksun bırakıldığı haklar” ifadesi de önemlidir. Örneğin cinsiyeti nedeniyle düşük ücret alan bir işçi, ayrımcılık tazminatının yanında aradaki ücret farkını da isteyebilir. Ayrımcılık tazminatı; kıdem, ihbar veya kötüniyet tazminatı gibi diğer tazminatlardan ayrı bir tazminattır ve şartları varsa onlarla birlikte istenebilir.

Kanun ayrıca m.5’teki yükümlülüklere aykırı davranan işverene idari para cezası öngörür (4857 m.99). Bu ceza devlete ödenir; işçinin tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.

Ayrımcılık nasıl ispat edilir?

Kanunun son fıkrasına göre kural olarak işverenin m.5’e aykırı davrandığını işçi ispat etmekle yükümlüdür. Ancak işçi “bir ihlalin varlığı ihtimalini güçlü bir biçimde gösteren bir durumu” ortaya koyduğunda, işveren böyle bir ihlalin mevcut olmadığını ispat etmek zorunda kalır (4857 m.5).

Bu kural, ayrımcılığın çoğu zaman açıkça söylenmediği gerçeğini dikkate alır. İşçinin her şeyi kesin olarak kanıtlaması beklenmez; güçlü bir belirti yeterlidir. Bu aşamadan sonra işveren, farklılığın kıdem, eğitim, performans gibi objektif bir nedene dayandığını göstermelidir.

  1. Karşılaştırmayı somutlaştırınSizinle aynı veya eşit değerde işi yapan emsal (karşılaştırılabilir) çalışanları ve aranızdaki farkı belirleyin.
  2. Belgeleri toplayınBordrolar, banka kayıtları, görev tanımları, terfi ve zam duyuruları, e-posta ve mesajlar en önemli delillerdir.
  3. Tanıkları belirleyinAyrımcı söz veya uygulamalara tanık olan iş arkadaşları, belgelerin gösteremediği hususları ortaya koyabilir.
  4. İtirazınızı yazılı yapınDurumu işverene yazılı bildirmek, hem kayıt oluşturur hem de TİHEK başvurusu için kanunda aranan ön adımı karşılar.

Fesih bakımından ise ayrı bir kural vardır: m.5’in son fıkrası, m.20 hükümlerini saklı tutar. İş güvencesi kapsamındaki işçinin sözleşmesi feshedilmişse, feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükü işverendedir. Bu davaların şartları için işe iade davası şartları ve süreleri yazımıza bakabilirsiniz.

İşe alımda ayrımcılık yapılırsa ne olur?

İş Kanunu m.5, cinsiyet ve gebelik bakımından iş sözleşmesinin yapılması aşamasını da açıkça kapsar. 6701 sayılı Kanun ise daha geniş bir koruma getirir: İşveren; iş ilanı, başvuru, seçim kriterleri ve işe alım şartları dâhil işle ilgili süreçlerin hiçbirinde ayrımcılık yapamaz ve istihdam başvurusunu gebelik, annelik ve çocuk bakımı gerekçeleriyle reddedemez (6701 m.6).

Ancak işe alınmayan adayın İş Kanunu m.5’teki tazminatı doğrudan isteyip isteyemeyeceği tartışmalıdır. Henüz iş sözleşmesi kurulmadığı için bu talebin genel hükümlere dayandırılması gerektiğini savunan görüşler bulunmaktadır. Bu aşamadaki ayrımcılıkta TİHEK başvurusu da önemli bir yoldur.

TİHEK’e başvuru ve 6701 sayılı Kanun ile ilişkisi

6701 sayılı Kanun; cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi ve siyasi görüş, etnik köken, servet, doğum, medeni hâl, sağlık durumu, engellilik ve yaş temellerine dayalı ayrımcılığı yasaklar (6701 m.3). Ayrımcılık yasağı ihlalinden zarar gördüğünü iddia eden herkes Kuruma başvurabilir; başvuru valilik ve kaymakamlıklar aracılığıyla da yapılabilir ve başvurudan ücret alınmaz (6701 m.17/1).

Başvuru öncesinde dikkat edilmesi gereken kurallar şunlardır:

  • Kural olarak önce uygulamanın düzeltilmesi ilgili taraftan istenir; talep reddedilir veya otuz gün içinde cevap verilmezse Kuruma başvurulabilir (6701 m.17/2).
  • İş Kanunu m.5 kapsamındaki ayrımcılık iddialarında başvuru, 4857 sayılı Kanun ve ilgili mevzuatta belirlenen şikâyet usulleri izlendikten sonra herhangi bir yaptırım kararı alınmadığı hâllerde yapılabilir (6701 m.17/5).
  • Dava açma süresi içinde Kuruma yapılan başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurur (6701 m.17/3).

Kurum, başvurunun karşı tarafının görüşünü alır, tarafları uzlaşmaya davet edebilir ve sonunda ihlal olup olmadığına karar verir (6701 m.18). İhlal tespit edilirse idari para cezası uygulanabilir (6701 m.25). Bu ceza işçiye ödenen bir tazminat değildir; ayrımcılık tazminatı ve ücret farkı gibi talepler iş mahkemesinde ileri sürülür.

Bilgi

Sendika üyeliği veya sendikal faaliyet nedeniyle yapılan ayrımcılık ayrıca düzenlenmiştir. Bu durumda sendikal tazminat söz konusu olur (6356 m.25). Psikolojik taciz niteliğindeki davranışlar için mobbing ve işçi hakları yazımıza bakabilirsiniz.

Dava açmadan önce arabuluculuk zorunlu mu?

Evet. 7036 sayılı Kanuna göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir (7036 m.3). Ayrımcılık tazminatı İş Kanunu’na dayanan bir tazminat olduğundan bu kapsama girer. Süreç için işçi-işveren arabuluculuğu yazımıza bakabilirsiniz.

Zamanaşımı süresi nedir?

Kanun, iş sözleşmesinin eşit davranma ilkesine uyulmaksızın feshinden kaynaklanan tazminat için zamanaşımı süresini beş yıl olarak belirlemiştir (4857 ek m.3). İş ilişkisi devam ederken yapılan ayrımcılıktan doğan tazminat için uygulanacak süre konusunda kaynaklarda farklı görüşler bulunduğundan, sürenin somut olaya göre değerlendirilmesi önerilir. Ücret farkı gibi alacaklar için ayrıca ücret alacaklarına ilişkin süreler önem taşır.

Ne zaman avukata danışmak gerekir?

Ayrımcılık iddialarında başarı büyük ölçüde delillerin zamanında toplanmasına ve farklılığın gerçek sebebinin doğru ortaya konulmasına bağlıdır. Farklılığın kanunda sayılan bir sebebe mi yoksa başka bir nedene mi dayandığı, hangi taleplerin birlikte ileri sürülebileceği ve TİHEK başvurusunun mu yoksa doğrudan arabuluculuk ve dava yolunun mu tercih edileceği somut olaya göre değişir. Ayrımcılık nedeniyle sözleşmenizi feshetmeyi düşünüyorsanız, bu adımın kıdem tazminatına etkisini de önceden değerlendirmek gerekir; ayrıntılar için kıdem tazminatı şartları yazımıza bakabilirsiniz. Somut dosyanızın değerlendirilmesi için bir avukattan destek alabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Ayrımcılık tazminatı kaç maaş?

Kanun bir üst sınır koyar: işçi "dört aya kadar ücreti tutarındaki uygun bir tazminat" isteyebilir (İş K. m.5). Bu sınır içinde miktarı somut olaya göre mahkeme belirler.

Her eşitsizlik ayrımcılık tazminatı doğurur mu?

Hayır. Objektif bir nedene (kıdem, eğitim, performans gibi) dayanan farklılık eşit davranma borcuna aykırı sayılmaz. Hangi eşitsizliklerin tazminat doğurduğu konusunda ise uygulamada farklı yaklaşımlar bulunmaktadır.

Ayrımcılığı nasıl ispat ederim?

Kural olarak işçi ispat eder. Ancak ihlalin varlığı ihtimalini güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya konulduğunda, ihlal olmadığını ispat yükü işverene geçer (İş K. m.5). Bordrolar, yazışmalar, emsal işçilerle karşılaştırma ve tanık beyanları bu açıdan önemlidir.

Ayrımcılık tazminatı için arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 m.3). Ayrımcılık tazminatı da İş Kanunu'na dayanan bir tazminat olduğundan dava açmadan önce arabulucuya başvurulmalıdır.

TİHEK'e başvurmak dava açmanın yerine geçer mi?

Hayır. Kurum ayrımcılık tespiti ve idari yaptırım kararı verebilir; işçinin tazminat ve alacak talepleri ise iş mahkemesinde, arabuluculuk sonrasında ileri sürülür.

Dayanak mevzuat ve kaynaklar

Av. Arb. Burcu Benli YörükAvukat ve Arabulucu, BB Hukuk Bürosu
Mesleki profil

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Yazı, 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır; bu tarihten sonra mevzuat ve içtihat değişmiş olabilir.

İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku

Görüşme ve bilgi talepleri

Dosyanızla ilgili görüşme talebinizi iletişim sayfasındaki form, telefon veya e-posta yoluyla iletebilirsiniz.

İletişime geçin